Primetax Guide: Yeniden Değerleme Uygulamaları: VUK Geçici 32 ve Mükerrer 298/Ç

Giriş

Türkiye'de vergi bilançolarındaki parasal olmayan kıymetlerin değeri, dönemsel olarak enflasyon düzeltmesi veya yeniden değerleme mekanizmalarıyla güncellenebilmektedir. Bu iki sistem aynı şey değildir. Enflasyon düzeltmesi, şartları oluştuğunda mali tabloların genelini etkileyen bir mekanizma iken, yeniden değerleme belirli iktisadi kıymetlere yönelik ve esas itibarıyla ihtiyari bir uygulamadır.

2026 bakımından çerçeve ayrıca önemlidir. 7571 sayılı Kanunla VUK'a eklenen Geçici 37 uyarınca, 2025 hesap dönemi ile geçici vergi dönemleri dahil 2026 ve 2027 hesap dönemlerinde, şartların oluşup oluşmadığına bakılmaksızın enflasyon düzeltmesi yapılmayacaktır. Bu dönemler, mükerrer 298/Ç uygulaması bakımından enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği dönem sayılmaktadır. Dolayısıyla şartları sağlayan mükellefler açısından 298/Ç yeniden değerlemesi 2026'da yeniden önemli bir planlama aracı hâline gelmiştir.

Münhasıran sürekli olarak işlenmiş altın ve gümüş alım-satımı veya imali ile uğraşan ve VUK mükerrer 298/A-9 kapsamında şartlara bakılmaksızın enflasyon düzeltmesi yapan mükellefler bu özel ertelemenin dışında kalmaktadır.

İki Uygulamanın En Temel Farkı

VUK Geçici 32 ile VUK mükerrer 298/Ç uygulamalarının önceki bazı yayınlarda ters nitelendirildiği görülebilmektedir. Doğru ayrım şöyledir:

• VUK Geçici 32, geçmişten gelen değer kaybını tek seferde yakalamayı amaçlayan, değer artışı üzerinden %2 vergi ödenen bir yeniden değerleme mekanizmasıdır.

• VUK mükerrer 298/Ç ise enflasyon düzeltmesi yapılmayan dönemlerde uygulanabilen, ayrıca %2 vergi doğurmayan sürekli yeniden değerleme mekanizmasıdır.

• Geçici 32, mükerrer 298/Ç kapsamında ilk kez yeniden değerleme yapılmadan önce kullanılabilir. İlk 298/Ç uygulamasından sonra Geçici 32'ye dönülemez.

• Geçici 32 kapsamına boş arsa ve araziler de girebilir; 298/Ç ise yalnız amortismana tabi iktisadi kıymetlere uygulanır ve arsa gibi amortismana tabi olmayan kıymetleri kapsamaz.

VUK Geçici 32: Tek Seferlik Vergili Yeniden Değerleme

Geçici 32, mükerrer 298/Ç kapsamında ilk kez yeniden değerleme yapma hakkı bulunan mükelleflere, ilk 298/Ç uygulamasından önce, bilançolarındaki taşınmazlar ile amortismana tabi diğer iktisadi kıymetlerini geçmiş dönemlerden bugüne taşıyan bir katsayıyla yeniden değerleme imkânı verir.

Bu mekanizmanın temel işlevi bir 'catch-up' düzeltmesidir. Özellikle uzun yıllardır bilançoda bulunan bina, makine veya arsa gibi kıymetlerde tarihsel maliyet ile güncel vergi değeri arasındaki farkın önemli bölümünü yeniden değerleme yoluyla vergi matrahına yansıtmadan özkaynaklara taşımayı sağlar. Ancak bu işlem tamamen vergisiz değildir.

Geçici 32'de %2 vergi

Geçici 32 kapsamında yeniden değerleme sonucunda oluşan net değer artışı üzerinden %2 oranında özel bir vergi hesaplanır. Bu vergi gelir veya kurumlar vergisinden mahsup edilemez ve matrahın tespitinde gider olarak dikkate alınmaz.

Vergi, yeniden değerleme işleminin yapıldığı tarihi izleyen ayın sonuna kadar beyan edilir. Tahakkuk eden tutar üç eşit taksitte ödenebilir: ilk taksit beyan süresi içinde, ikinci ve üçüncü taksitler ise sırasıyla beyan süresini izleyen ikinci ve dördüncü aylarda ödenir. Kanuni ödeme şartlarının yerine getirilmemesi uygulamadan yararlanmayı etkileyebilir.

Geçici 32 kapsamına giren kıymetler

Geçici 32'nin kapsamı 298/Ç'ye göre daha geniştir. Taşınmazların amortismana tabi olması şart değildir. Bu nedenle boş arazi ve arsalar da Geçici 32 kapsamında yeniden değerlenebilir. Ayrıca amortismana tabi makine, ekipman, bina, taşıt ve belirli gayrimaddi iktisadi kıymetler de şartları sağlamaları hâlinde kapsama girebilir.

Buna karşılık sat-kirala-geri al veya kira sertifikası işlemlerine konu olup ilgili niteliklerini koruyan kıymetler ile iktisadi kıymet alım, satım ve inşasıyla devamlı olarak uğraşanların emtia niteliğindeki kıymetleri kapsam dışında kalır.

Geçici 32'nin 2026'da hâlâ kullanılabilmesi

Geçici 32 belirli bir takvim yılıyla sınırlı bir '2022 uygulaması' değildir. Asıl sınırlama zamansal değil, sıralamaya ilişkindir. Mükellef daha önce mükerrer 298/Ç kapsamında ilk yeniden değerlemesini yapmamışsa, şartları dahilinde Geçici 32 imkânı 2026'da da gündeme gelebilir.

Buna karşılık mükellef geçmiş herhangi bir dönemde 298/Ç kapsamında ilk kez yeniden değerleme yapmışsa, daha önce kapsam dışı bıraktığı kıymetler için dahi sonradan Geçici 32 kullanamaz. Bu nedenle ilk 298/Ç kararından önce Geçici 32 hakkının değerlendirilmesi kritik önem taşır.

VUK Mükerrer 298/Ç: Sürekli ve Vergisiz Yeniden Değerleme

Mükerrer 298/Ç, tam mükellefiyete tabi ve bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükelleflerine, enflasyon düzeltmesi şartlarının gerçekleşmediği dönem sonlarında bilançolarındaki amortismana tabi iktisadi kıymetleri yeniden değerleme imkânı verir.

Bu uygulamada yeniden değerleme sonucu oluşan değer artışı üzerinden Geçici 32'deki gibi %2 vergi ödenmez. Değer artışı pasifte özel bir fon hesabında izlenir; ilgili kıymetin ve birikmiş amortismanın vergi değerleri yükselir.

Uygulama ihtiyaridir. Bir dönemde yeniden değerleme yapılmaması, sonraki dönemlerde bu haktan yararlanılmasını engellemez. Bununla birlikte Geçici 32 ile olan sıralama kuralı nedeniyle ilk 298/Ç uygulaması öncesinde geçmişe dönük değerleme ihtiyacının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

2026'da 298/Ç neden yeniden önemli?

VUK Geçici 37, 2025-2027 dönemlerini 298/Ç açısından enflasyon düzeltmesi şartlarının oluşmadığı dönemler olarak kabul etmektedir. Bu nedenle şartları sağlayan mükellefler 2026 geçici vergi dönemleri ve hesap dönemi sonu itibarıyla 298/Ç kapsamında yeniden değerleme yapabilir.

2026 yılı birinci geçici vergi döneminde uygulanacak yeniden değerleme oranı %4,19, ikinci geçici vergi döneminde uygulanacak kümülatif oran ise %11,51 olarak açıklanmıştır. 29 Ağustos 2026 itibarıyla açıklanmış en güncel oran %11,51'dir. Üçüncü geçici vergi dönemi ve 2026 yıllık oranı ilgili dönemlerde ayrıca ilan edilecektir.

298/Ç kapsamı

298/Ç yalnız amortismana tabi iktisadi kıymetlere uygulanır. Bu nedenle binalar, makineler, ekipmanlar, amortismana tabi taşıtlar ve şartları sağlayan gayrimaddi haklar kapsama girebilirken, arsa ve boş arazi gibi amortismana tabi olmayan kıymetler bu kapsamda yeniden değerlenemez.

Maliyet bedeline sonradan eklenmiş belirli kur farkı ve kredi faizi unsurları da kanuni kapsamın dışında tutulabilir. Uygulama öncesinde kıymet bazında maliyet bileşenlerinin ayrıştırılması gerekir.

Kimler Yararlanamaz?

Her iki mekanizma da esas itibarıyla 298/Ç kapsamına girebilen mükelleflerle bağlantılıdır. Tam mükellefiyete tabi ve bilanço esasına göre defter tutan gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri yararlanabilir; kollektif, adi komandit ve adi şirketler de şartları dahilinde kapsama girebilir.

Başlıca kapsam dışı gruplar şunlardır:

• dar mükellefler;

• işletme hesabı esasına göre defter tutanlar;

• serbest meslek kazanç defteri tutan serbest meslek erbabı;

• kayıtlarını Türk lirası dışında başka bir para birimiyle tutmasına izin verilenler;

• mükerrer 298/A-9 kapsamında şartlara bakılmaksızın enflasyon düzeltmesi yapan mükellefler.

Amortisman Üzerindeki Etki

Her iki yeniden değerleme mekanizmasında da, amortismana tabi kıymetin değeriyle birlikte birikmiş amortismanı da yeniden değerlenir. Yeniden değerlenmiş tutar, izleyen amortisman hesaplarının başlangıç noktası hâline gelir.

Bu sonuç özellikle kalan faydalı ömrü uzun bina, makine ve ekipmanlarda önemlidir. Daha yüksek amortisman matrahı, izleyen dönemlerde daha yüksek vergi amortismanı yaratabilir. Ancak avantajın büyüklüğü kıymetin kalan amortisman süresine, şirketin vergi matrahına ve kıymetin ne kadar süre elde tutulacağına bağlıdır.

Arsa ve boş arazi gibi amortismana tabi olmayan kıymetlerde Geçici 32 uygulanabilse de amortisman avantajı doğmaz. Bu kıymetlerde temel ekonomik fayda, gelecekteki bir varlık satışında vergiye esas maliyetin yükselmesidir.

Varlık Satışında Vergisel Etki

Yeniden değerlemenin en önemli sonuçlarından biri, kapsama giren kıymetin vergiye esas değerini yükseltmesidir. Kıymet daha sonra satıldığında, satış kazancı yeniden değerlenmiş vergi değeri üzerinden hesaplanır. Bu nedenle hem Geçici 32 hem de 298/Ç, şartlarına uygun şekilde uygulandığında gelecekteki varlık satış kazancını azaltabilir.

Geçici 32'de bu avantajın karşılığında net değer artışı üzerinden %2 özel vergi ödenir. 298/Ç'de ise aynı nitelikte ayrıca bir yeniden değerleme vergisi bulunmaz. Buna karşılık 298/Ç'nin uygulama alanı amortismana tabi kıymetlerle sınırlıdır.

Değer Artış Fonu

Yeniden değerleme sonucu hesaplanan net değer artışı pasifte özel bir fon hesabında izlenir. Fonun sermayeye ilavesi genel olarak mümkündür. Buna karşılık fonun mevzuatta izin verilen hâller dışında başka bir hesaba aktarılması veya işletmeden çekilmesi vergisel sonuç doğurabilir.

Kıymetin elden çıkarılması, yeniden değerlenmiş kıymet bedelinin satış kazancı hesabında dikkate alınmasına engel değildir. Geçici 32 kapsamında oluşan değer artış fonu da kıymetin satışı nedeniyle ayrıca satış kazancına eklenen bir unsur olarak değerlendirilmez.

Basit Bir Geçici 32 Örneği

Bir makinenin yeniden değerleme öncesi maliyet bedelinin 10 milyon TL, birikmiş amortismanının 4 milyon TL ve net vergi değerinin 6 milyon TL olduğunu varsayalım. İlgili kıymet için Geçici 32 kapsamında hesaplanan yeniden değerleme katsayısının örnek olarak 2,00 olduğunu kabul edelim.

Bu durumda maliyet bedeli 20 milyon TL'ye, birikmiş amortisman 8 milyon TL'ye ve net vergi değeri 12 milyon TL'ye yükselir. Net değer artışı 6 milyon TL'dir. Bu tutarın %2'si olan 120.000 TL özel vergi hesaplanır ve kanuni taksit takvimine göre ödenir.

Örnekteki 2,00 katsayısı yalnızca hesaplama mantığını göstermek için kullanılmıştır. Geçici 32'de uygulanacak gerçek katsayı, kıymetin geçmişine ve ilgili Yİ-ÜFE değerlerine göre hesaplanır.

2026 İkinci Geçici Vergi Dönemi İçin 298/Ç Örneği

Bir amortismana tabi iktisadi kıymetin 2026 ikinci geçici vergi dönemi başındaki vergiye esas maliyet bedelinin 10 milyon TL ve birikmiş amortismanının 4 milyon TL olduğunu; ilgili dönemde 298/Ç kapsamında %11,51 yeniden değerleme oranının uygulanabildiğini varsayalım.

Maliyet bedeli yaklaşık 11.151.000 TL'ye, birikmiş amortisman yaklaşık 4.460.400 TL'ye ve net vergi değeri yaklaşık 6.690.600 TL'ye yükselir. Yaklaşık 690.600 TL'lik net değer artışı özel fon hesabına alınır. Bu artış nedeniyle ayrıca %2 yeniden değerleme vergisi hesaplanmaz.

Bu örnek, 298/Ç'nin Geçici 32'den temel farkını gösterir: 298/Ç dönemsel yeniden değerleme oranıyla çalışır ve ayrıca bir yeniden değerleme vergisi yaratmaz.

Hisse Satışı ile Varlık Satışı Arasındaki Ayrım

Yeniden değerleme doğrudan şirket aktifindeki kıymetlerin vergi değerini değiştirir. Bu nedenle en doğrudan vergi etkisi varlık satışında ortaya çıkar.

Bir şirketin hisselerinin ortak tarafından satılması ise farklıdır. Hedef şirketin kendi binasını, makinesini veya arsasını yeniden değerlemesi, hisseleri satan ortağın iştirak hisselerine ilişkin vergi maliyetini kendiliğinden artırmaz ve satıcının hisse satış kazancını doğrudan azaltmaz.

Bununla birlikte şirket seviyesindeki yeniden değerleme, hisse alıcısı açısından ekonomik önem taşıyabilir. Alıcı şirketi mevcut vergi değerleriyle devraldığından, hedef şirketin uygun yeniden değerleme uygulamalarıyla yükseltilmiş varlık bazları gelecekteki amortisman ve varlık satış kazancı profilini etkileyebilir. Dolayısıyla bir hisse satışında yeniden değerleme, satıcı vergisini azaltan bir araçtan çok hedef şirketin gelecekteki vergi pozisyonunu ve değerleme pazarlığını etkileyen bir unsur olarak görülmelidir.

2026'da Hangi Mekanizma Ne Zaman Düşünülmeli?

Şirket daha önce 298/Ç uygulamamış ve aktifinde geçmiş yıllardan gelen önemli değer farkları bulunan kıymetler taşıyorsa, ilk 298/Ç işleminden önce Geçici 32 hakkının ekonomik olarak değerlendirilmesi gerekir. Özellikle arsa ve araziler bakımından bu değerlendirme ayrıca önemlidir; çünkü bu kıymetler Geçici 32'ye girebilirken 298/Ç kapsamına girmez.

Buna karşılık geçmişe dönük düzeltme ihtiyacı bulunmayan veya Geçici 32 hakkı artık kullanılamayan mükellefler açısından, 2026'da 298/Ç doğrudan gündeme gelebilir. Enflasyon düzeltmesinin 2026'da uygulanmaması ve yıl içi yeniden değerleme oranlarının açıklanmış olması, özellikle yüksek tutarlı amortismana tabi sabit kıymet taşıyan şirketler için bu seçeneği pratik hâle getirmektedir.

Pratik Kontrol Listesi

• Şirketin daha önce herhangi bir dönemde mükerrer 298/Ç kapsamında ilk yeniden değerlemeyi yapıp yapmadığını kontrol edin; bu husus Geçici 32 hakkını belirler.

• Kıymetin taşınmaz mı, amortismana tabi başka bir iktisadi kıymet mi olduğunu ve arsa/boş arazi niteliğini ayrı değerlendirin.

• Sat-kirala-geri al, kira sertifikası veya emtia niteliği nedeniyle kapsam dışı kalan kıymetleri ayıklayın.

• Maliyet bedeline dahil edilmiş kur farkı ve finansman unsurlarının yeniden değerleme kapsamına girip girmediğini kıymet bazında test edin.

• Geçici 32 kullanılacaksa Yİ-ÜFE katsayısını ve %2 vergi maliyetini, beklenen amortisman ve satış kazancı avantajıyla birlikte modelleyin.

• 298/Ç uygulanacaksa ilgili geçici vergi dönemi veya hesap dönemi için ilan edilen doğru yeniden değerleme oranını kullanın.

• Yeniden değerleme sonrası amortisman planını ve satış senaryosunu birlikte güncelleyin.

• Değer artış fonunun sermayeye ilavesi, başka hesaba aktarılması veya işletmeden çekilmesi ihtimallerini ayrıca değerlendirin.

• Hisse satışında hedef şirket varlıklarının yeniden değerlenmesinin satıcının iştirak hissesi maliyetini artırmadığını gözden kaçırmayın.

• İşlem öncesinde yeniden değerlemenin yurt içi asgari kurumlar vergisi, ertelenmiş vergi ve finansal raporlama etkilerini ayrıca analiz edin.

Sonuç

2026 itibarıyla yeniden değerleme rejiminin temel mantığı nettir: Geçici 32 geçmiş dönem farklarını ilk 298/Ç uygulamasından önce yakalamaya imkân veren, %2 vergili ve tek seferlik bir mekanizmadır; mükerrer 298/Ç ise enflasyon düzeltmesi yapılmayan dönemlerde amortismana tabi iktisadi kıymetlerin dönemsel olarak ve ayrıca yeniden değerleme vergisi ödenmeden güncellenmesini sağlar.

2025-2027 dönemlerinde enflasyon düzeltmesinin kanunen uygulanmaması, 298/Ç'yi 2026 açısından yeniden gündemin merkezine taşımıştır. Buna karşılık Geçici 32'nin 2026'da hâlâ kullanılabilir olup olmadığı şirketin geçmişte ilk 298/Ç uygulamasını yapıp yapmadığına bağlıdır.

Bu nedenle yeniden değerleme kararı, yalnızca bilançoyu büyüten bir muhasebe işlemi olarak değil; kıymetin türü, kalan amortisman ömrü, satış ihtimali, şirketin geçmiş uygulamaları ve beklenen vergi tasarrufu birlikte dikkate alınarak verilmesi gereken bir vergi planlama kararıdır.